داناتر است ) البته اين را هم بگوئيم كه نتيجه اى كه صاحبان اين نظريه گرفته‌اند مختص به احتمال و نظريه آنان نيست . * ( « ما يُرِيدُ اللَّه لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ » ) * داخل شدن حرف « من » بر مفعول فعل « ما يريد نمىخواهد » صرفا براى تاكيد نفى است ، و به كلام اين معنا را مىدهد كه : « خداى تعالى نمىخواهد هيچگونه حرج و دشوارى را بر شما تحميل كند » ، در نتيجه مىفهماند كه در بين احكام دينى اصلا و به هيچ وجه حكمى حرجى و تحميلى وجود ندارد ، و به همين جهت « خواستن حرج » را نفى كرده ، نه « خود حرج » را . البته بايد دانست كه حرج دو جور است ، يكى حرجى است كه در ملاك حكم و مصلحت مطلوب از آن حكم پيدا مىشود ، كه در اين صورت حكم ذاتا حرجى صادر مىشود ، و صاحب حكم حرج را هم مىخواهد ، چون حكم تابع ملاك و معيار خودش است ، وقتى ملاك حرجى شد قهرا حكم هم حرجى مىشود ، مثل اينكه فرضا يك مربى به شخصى كه تحت تربيت او است و مىخواهد ملكه زهد و ترك لذت را در دل او پديد آورد ، به او دستور دهد كه از هيچ غذاى لذت آورى استفاده نكند ، كه چنين حكمى در اصل حرجى است ، زيرا ملاك آن حرجى است ، جور ديگر از حرج ، حرجى است كه در ملاك حكم نيست ، و قهرا خود حكم هم در اصل حرجى نبوده ، ولى حرجى بودن از خارج و به علل اتفاقى بر آن عارض شده ، در نتيجه بعضى از افراد حكم مذكور و يا به عبارتى براى بعضى از افراد حرجى شده است كه در چنين فرضى حكم در خصوص آن افراد ساقط مىشود ، و در غير آن افراد به اعتبار خود باقى است ، مثل وجوب قيام در نماز براى كسى كه كمردرد و يا پادرد گرفته ، و ايستادن برايش دشوار و حرجى و مضر شده ، كه حكم قيام در خصوص وى ساقط مىشود ، و در مورد ديگران به اعتبار خود باقى است . و اينكه خداى تعالى با آوردن كلمه « ليكن » از مطلب قبل كه فرمود : « خدا نمىخواهد بر شما حرج تحميل كند » اعراض كرد ، خود دليل بر اين است كه مراد از آيه شريفه اين است كه حرج را از ملاك حكم نفى كند و بفرمايد : احكامى كه خداى تعالى بر شما تكليف كرده حرجى نيست و به منظور دشوار كردن زندگى شما تشريع نشده ، ( بلكه به اين منظور تشريع شده كه شما را پاك كند ) ، وجه اين دلالت اين است كه از ظاهر گفتار آيه بر مىآيد كه مراد از احكام جعل شده ، تطهير شما و اتمام نعمت بر شما است ، نعمتى كه همان ملاك احكام است ، نه اينكه مراد دشوار كردن زندگى بر شما باشد ، و به همين جهت هر جا كه